Alt kat komşumuz Fikriye Teyze yetmiş iki yaşında. Bir akşam telefonu çaldı. Arayan, İstanbul’da yaşayan oğlu Murat’tı. Sesi titriyordu: “Anne, kaza yaptım. Karşı taraf yaralandı. Hemen para lazım. Kimseye söyleme, babam duymasın.”
Ses Murat’ın sesiydi. Konuşma şekli, “anne” deyişi, hatta hafif burun sesi. Fikriye Teyze çantasını aldı. Şans eseri tam o sırada gelini geldi ve Murat’ı kendi telefonundan aradı. Murat İstanbul’da, ofisinde, toplantıdaydı. Arayan kişi, Murat’ın sosyal medyada paylaştığı birkaç videodan sesini kopyalamıştı.
Ses kopyalamak artık kolay
Birkaç yıl önce bir insanın sesini taklit etmek için saatlerce kayıt gerekiyordu. Bugün kısa bir kayıtla sesi oldukça inandırıcı biçimde taklit edebilen araçlar var. Bir video, bir sesli mesaj, bir röportaj yetebiliyor. Bunu yakından biliyorum: sesli kitabımı yapay zekâyla klonlanmış kendi sesim okuyor.
Aynısı görüntü için de geçerli. Ünlü bir iş insanının “Şu yatırıma girin, paranızı ikiye katlayın” dediği videolar sosyal medyada dolaşıyor. İnsan konuşuyor, dudakları oynuyor, sesi ona ait. Ama o kişinin bu videodan haberi bile yok. Bunlara deepfake, Türkçesiyle derin sahte deniyor.
Dolandırıcının değişmeyen reçetesi
Teknoloji değişti ama dolandırıcılığın reçetesi hiç değişmedi. Üç malzeme var:
- Aciliyet. “Hemen”, “şimdi”, “yoksa çok geç olacak.” Düşünmenize zaman bırakmazlar.
- Duygu. Korku, panik, sevgi ya da açgözlülük. Akıl devreden çıksın diye kalbi hedeflerler.
- Gizlilik. “Kimseye söyleme.” Çünkü söylerseniz, biri “Bir dakika” diyecek.
Bir telefonda, mesajda ya da videoda bu üçünü birlikte görüyorsanız, karşınızdaki ses ne kadar tanıdık olursa olsun, alarm zillerini çalın.
Sahteyi gözle değil, yöntemle yakalayın
Eskiden sahte videoları yakalamanın püf noktaları anlatılırdı: göz kırpmasına bakın, parmakları sayın. Bu ipuçları hızla eskiyor, çünkü araçlar her geçen ay daha iyi oluyor. Yöntem ise eskimiyor:
- Kapat, geri ara. Seni arayan kişiyi kendi rehberindeki numarasından sen ara. Gerçekse açar.
- Aile parolası belirle. Ailecek, sadece sizin bildiğiniz bir kelime seçin. Acil para isteyen kim olursa olsun, önce parolayı sorun.
- Para isteyen her mesaja dur. Tanıdık bile olsa. Özellikle “şu hesaba”, “şu karta”, “hemen” diyorsa.
- Bir kişiye danış. Dolandırıcının en büyük düşmanı ikinci bir kulaktır. Fikriye Teyze’yi gelini kurtardı.
- Çok güzel teklife şüpheyle bak. Ünlü biri size para kazandırmak için sosyal medyada reklam vermiyor. Hiçbir zaman vermedi.
- Haberi kaynağından kontrol et. Ekran görüntüsüne değil, kurumun kendi sitesine bakın.
Paranoya değil, farkındalık
Bunları okuyunca “Artık hiçbir sese güvenmeyeceğim” demenizi istemiyorum. Annenizin sesini duyduğunuzda içiniz ısınmaya devam etmeli. İstediğim tek şey şu: Para, şifre ya da önemli bir karar söz konusu olduğunda bir adım geri çekilmek. Kapatıp geri aramak, parolayı sormak, birine danışmak. Bunlar on saniyenizi alır, birikiminizi korur.
Fikriye Teyze o olaydan sonra ailesiyle bir parola belirledi. Şimdi oğlu her aradığında, daha “Alo” demeden soruyor: “Parola?” Murat bir keresinde “Anne, sadece nasılsın diye aradım” dedi. Cevap kesindi: “Parolasız nasılım yok.”
Aciliyet, duygu ve gizlilik bir aradaysa dur. Kapat, kendin geri ara. Ailene bir parola belirle.